Systemy emerytalne stoją w obliczu coraz poważniejszych wyzwań strukturalnych, szczególnie w Ameryce Łacińskiej i na Karaibach, gdzie zmiany demograficzne w szybkim tempie wpływają na relacje między populacją osób w wieku produkcyjnym a starszymi pokoleniami¹. Systematyczny wzrost oczekiwanej długości życia z niespełna 50 lat w 1950 r. do około 76 lat obecnie, a według prognoz nawet ponad 86 lat pod koniec obecnego stulecia, stanowi niewątpliwy sukces społeczny. Jednocześnie rodzi on nowe wyzwania dla stabilności finansowej oraz zdolności systemów emerytalnych w regionie do zapewnienia świadczeń na odpowiednim poziomie.
 

Tendencję tę dodatkowo pogłębia gwałtowny spadek współczynnika dzietności. O ile w 1950 r. kobiety w regionie rodziły średnio 5,8 dziecka, obecnie wskaźnik ten wynosi 1,8 i według prognoz będzie nadal się obniżał do końca obecnego stulecia. W rezultacie w nadchodzących dekadach udział osób starszych w stosunku do populacji w wieku produkcyjnym będzie dynamicznie wzrastał. Prognozy demograficzne Organizacji Narodów Zjednoczonych wskazują, że współczynnik obciążenia demograficznego osobami starszymi w Ameryce Łacińskiej i na Karaibach może wzrosnąć z około 15% obecnie do ponad 57% w 2100 r. Oznacza to, że na każde 100 osób w wieku produkcyjnym (15–64 lata) będzie przypadać ponad 57 osób w wieku 65 lat i więcej.

W tej sytuacji systemy emerytalne oparte na zasadzie repartycji, których funkcjonowanie w dużej mierze zależy od składek odprowadzanych przez osoby pracujące na finansowanie świadczeń dla osób starszych, znajdują się pod coraz większą presją fiskalną, a w wielu państwach ich długookresowa stabilność finansowa jest zagrożona. W konsekwencji prywatne oszczędności emerytalne będą odgrywać coraz ważniejszą rolę w zapewnieniu przyszłym emerytom godziwych dochodów po zakończeniu aktywności zawodowej.

Oszczędzanie na emeryturę może mieć charakter obowiązkowy lub dobrowolny. W przypadku obowiązkowych programów oszczędzania emerytalnego uczestniczą w nich przede wszystkim osoby zatrudnione na umowę o pracę, podczas gdy osoby pracujące w szarej strefie w dużej mierze pozostają poza systemem zabezpieczenia emerytalnego². Z kolei w dobrowolnych programach, przynajmniej w teorii, możliwość oszczędzania na emeryturę ma każdy, niezależnie od formy zatrudnienia. W praktyce jednak niewiele osób korzysta z tej możliwości. Zachęcenie ludzi do dobrowolnego oszczędzania na emeryturę okazuje się szczególnie trudnym wyzwaniem niemal we wszystkich częściach świata.

Z perspektywy klasycznej ekonomii przyjmuje się, że ludzie podejmują racjonalne decyzje finansowe i odpowiednio planują swoją przyszłość, w tym decyzje dotyczące konsumpcji i oszczędzania na różnych etapach życia. Badania pokazują jednak, że w praktyce zdarza się to rzadko (Benartzi & Thaler, 2007, 2013; Moffitt i in., 2023). Ekonomia behawioralna wyjaśnia, dlaczego tak się dzieje. Wskazuje ona, że ludzie ulegają różnym błędom poznawczym, które utrudniają oszczędzanie na emeryturę. Należą do nich m.in. preferencja teraźniejszości (skłonność do przedkładania bieżącej konsumpcji nad przyszły dobrostan), inercja dająca efekt status quo, czyli tendencja do unikania działania, zwłaszcza w przypadku złożonych decyzji, oraz awersja do straty, która sprawia, że odkładanie środków na emeryturę jest postrzegane raczej jako strata niż korzyść (Benartzi & Thaler, 2007).

Błędy poznawcze wpływają na trzy kluczowe decyzje związane z oszczędzaniem na emeryturę: 

• czy przystąpić do programu emerytalnego, 
• jaką wysokość składek odprowadzać, 
• w jaki sposób inwestować zgromadzone oszczędności. 
   

Aby ograniczyć wpływ części tych błędów, ekonomia behawioralna proponuje zestaw narzędzi wspierających projektowanie systemów emerytalnych w sposób bardziej efektywny. Ułatwiają one podejmowanie decyzji, które sprzyjają osiąganiu lepszych rezultatów w długim okresie, nie ograniczając przy tym swobody wyboru (Benartzi & Thaler, 2007, 2013; Knoll, 2010; Thaler & Benartzi, 2004).

Jednym z najskuteczniejszych narzędzi ekonomii behawioralnej stosowanych w obszarze emerytur jest autozapis do programu emerytalnego (Benartzi & Thaler, 2007, 2013; Madrian & Shea, 2001; Thaler & Benartzi, 2004). Doświadczenia międzynarodowe pokazują, że automatyczne włączanie osób do programów emerytalnych jako rozwiązanie domyślne, przy jednoczesnym zachowaniu możliwości rezygnacji, prowadzi do znaczącego wzrostu uczestnictwa.

Dobrym przykładem są pracownicze programy emerytalne w Brazylii. Po wprowadzeniu autozapisu do pracowniczego funduszu emerytalnego FUNPRESP dla pracowników administracji federalnej poziom uczestnictwa wzrósł z zaledwie 8% do 88%, a wskaźnik pozostania w programie przekroczył 90%. Od 2024 r. autozapis jest dopuszczalny we wszystkich pracowniczych programach emerytalnych, co przełożyło się na dalszy wzrost partycypacji w programach, które zdecydowały się na jego wdrożenie³.

Kolejnym przykładem jest prywatny system emerytalny w Turcji (BES), w którym wprowadzono autozapis dla młodszych pracowników, połączony z dopłatami od państwa. Reforma ta doprowadziła do objęcia programem ponad siedmiu milionów pracowników (Cabrita Felix & Peksevim, 2026). Mimo tego stosunkowo wysoki poziom rezygnacji z programu nadal pozostaje wyzwaniem, wskazując na potrzebę uzupełnienia autozapisu o dodatkowe rozwiązania z zakresu ekonomii behawioralnej.

W sytuacjach, w których autozapis nie jest możliwy do zastosowania, inne narzędzia behawioralne mogą okazać się bardzo efektywne kosztowo. Należą do nich m.in. spersonalizowane komunikaty i przypomnienia, upraszczanie procesu wyboru oraz procedur administracyjnych, grywalizacja, a także kampanie informacyjne projektowane z wykorzystaniem wiedzy z zakresu ekonomii behawioralnej. Tego rodzaju działania pomagają ograniczyć bariery utrudniające podjęcie decyzji oraz sprawiają, że oszczędzanie na emeryturę staje się bardziej konkretne i łatwiejsze do zrozumienia.

Rozwój technologii znacząco zwiększa skuteczność tych rozwiązań. Szczególnie ciekawym przykładem jest rozwój cyfrowych mikrosystemów emerytalnych dla osób pracujących w szarej strefie, takich jak program Atal Pension Yojana (APY) wdrożony w Indiach. Program ten umożliwia uczestnikom dokonywanie niewielkich, dobrowolnych wpłat za pośrednictwem prostych kanałów cyfrowych (w tym np. aplikacji do przesyłania wiadomości), a także łączy przypomnienia behawioralne z gwarancjami państwowymi. W rezultacie system objął około 70 milionów rachunków (Coller Pensions Institute & D3P Global, 2026).

Podsumowując, wydłużanie się życia oraz wzrost współczynnika obciążenia demograficznego osobami starszymi sprawiają, że oszczędzanie na emeryturę staje się nie tylko pożądane, ale wręcz konieczne. Ekonomia behawioralna pokazuje, że ludzie potrzebują wsparcia, aby skutecznie oszczędzać na emeryturę, a połączenie projektowania behawioralnego z technologią dostarcza konkretnych, opartych na dowodach rozwiązań umożliwiających zwiększenie zasięgu systemów emerytalnych i poprawę adekwatności świadczeń. Budowanie bardziej inkluzywnych i efektywnych systemów emerytalnych jest zatem możliwe, a jednocześnie staje się coraz pilniejszą potrzebą.

______________________

¹ Ameryka Łacińska i Karaiby oraz Azja należą do regionów najszybciej starzejących się na świecie. 
² Według Międzynarodowej Organizacji Pracy (MOP) tylko 53,3% pracowników w Ameryce Łacińskiej i na Karaibach pracuje legalnie i odprowadza składki do systemu zabezpieczenia społecznego.
³ Wstępne wyniki pokazują, że dzięki tym rozwiązaniom wskaźnik uczestnictwa wzrósł nawet o 13%, a średni wzrost wyniósł 6% (Cabrita Felix i Peksevim, 2026).
 

Bibliografia

• Benartzi, S., & Thaler, R. H. (2007). Heuristics and Biases in Retirement Savings Behavior. In Journal of Economic Perspectives (Vol. 21).
• Benartzi, S., & Thaler, R. H. (2013). Behavioral economics and the retirement savings crisis. In Science (Vol. 339, Issue 6124, pp. 1152–1153). American Association for the Advancement of Science. https://doi.org/10.1126/science.1231320
• Cabrita Felix, C., & Peksevim, S. (2026). Strengthening pension savings in emerging markets: The role of behavioral and technological tools. CFA Institute Research Foundation. https://rpc.cfainstitute.org/
• Coller Pensions Institute & D3P Global. (2026). How incentives can boost pensions for informal sector workers: India case study. Jeremy Coller Foundation.
• Knoll, M. (2010). The role of behavioral economics and behavioral decision making in Americans’ retirement savings decisions. Social Security Bulletin, 70(4).
• Madrian, B. C., & Shea, D. F. (2001). The power of suggestion: Inertia in 401(k) participation and savings behavior. Quarterly Journal of Economics, CXVI(4).
• Moffitt, R., Buttenheim, A., & Beatty, A. (2023). Behavioral economics: Policy impact and future directions. In Behavioral Economics: Policy Impact and Future Directions. National Academies Press. https://doi.org/10.17226/26874
• Thaler, R. H., & Benartzi, S. (2004). Save More Tomorrow: Using Behavioral Economics to Increase Employee Saving. In Journal of Political Economy (Vol. 112, Issue 1).

______________________

Carolina Cabrita Felix pełni funkcję Operations & Programme Manager w Coller Pensions Institute, gdzie odpowiada za realizację programów badawczych oraz wspiera międzynarodową współpracę naukową i działania z zakresu polityki publicznej dotyczącej systemów emerytalnych. Jej praca koncentruje się na styku badań naukowych, projektowania rozwiązań w zakresie polityki emerytalnej oraz współpracy międzynarodowej.

Wcześniej pełniła funkcję dyrektorki ds. Ameryki Łacińskiej i Karaibów w firmie doradczej Novaster, specjalizującej się w systemach emerytalnych, a także koordynowała Sieć ds. Systemów Emerytalnych w Ameryce Łacińskiej i na Karaibach (ang.: Pensions in Latin America and the Caribbean Network) przy Inter-American Development Bank (IDB). Pracowała również jako ekonomistka w chilijskim organie nadzoru nad systemem emerytalnym.

Carolina Felix uzyskała stopień doktora ekonomii na Emory University oraz tytuł magistra ekonomii behawioralnej na Evidentia University. Jest również certyfikowaną specjalistką UniAbrapp.